De strategische positie van de afgelegen eilanden
De Chagos-eilanden vormen een eilandengroep van meer dan zestig eilandjes, gelegen in het midden van de Indische Oceaan, ten zuiden van de Malediven en voor de kust van India. Sinds 1814 staan ze onder Britse controle, nadat Frankrijk het gebied had afgestaan. De archipel is vooral bekend vanwege de militaire basis op Diego Garcia, de grootste van de eilanden, die sinds decennia fungeert als steunpunt voor Amerikaanse militaire operaties. Deze basis heeft onder meer bijgedragen aan militaire campagnes in Vietnam, Irak en Afghanistan. In 2008 erkende de Verenigde Staten dat de basis ook werd gebruikt voor clandestiene verhoor- en uitleveringsvluchten van terrorismeverdachten.
De Britten verwijdden de Chagos-eilanden van Mauritius in 1965, drie jaar vóór de onafhankelijkheid van dat voormalige Britse kolonie. Het gebied werd toen aangeduid als het Britse Indische Oceaanterritorium. De Amerikaanse aanwezigheid op Diego Garcia, waar ongeveer 2.500 voornamelijk Amerikaanse militairen zijn gestationeerd, wordt door de VS omschreven als een onmisbaar platform voor veiligheid in het Midden-Oosten, Zuid-Azië en Oost-Afrika. Recentelijk werden er onder meer B-2 Spirit nucleair bewapende strategische bommenwerpers ingezet tijdens een intensieve campagne in Jemen.
De controverse rond de bezetting en soevereiniteit
In de jaren zestig en zeventig dwong Groot-Brittannië ongeveer 2.000 eilandbewoners, de zogenaamde Chagossians, te verdrijven zodat de VS de militaire basis konden bouwen. De lokale bevolking werd zonder toestemming uit hun huizen gezet, wat sindsdien tot kritiek heeft geleid. Zowel de Verenigde Naties als het Internationaal Gerechtshof roepen Groot-Brittannië op om te stoppen met haar koloniale besturing en de soevereiniteit over te dragen aan Mauritius. De Britse regering stelt dat er een akkoord met Mauritius bestaat om de veiligheid van Diego Garcia te waarborgen en eventuele juridische procedures te voorkomen.
De inhoud van het akkoord
Onderhandelingen over de overdracht van de eilanden begonnen in 2022 tijdens de bewindsovername van het Conservatieve kabinet en werden hervat nadat de Labour-regering onder leiding van premier Keir Starmer in 2024 aan de macht kwam. De besprekingen werden vertraagd door binnenlandse politieke geschillen en meningsverschillen over financiële afspraken. Uiteindelijk werd in mei 2025 een overeenkomst getekend, waarbij Groot-Brittannië aan Mauritius betaalt om Diego Garcia voor minimaal 99 jaar te huren. Dit akkoord is geleid door de steun van de Amerikaanse regering, die het belang van de basis op de eilanden benadrukt.
Reactions en politieke standpunten
Internationaal en binnen Groot-Brittannië heeft het akkoord tot critici geleid. Veel oppositiepolitici vrezen dat mogelijke Chinese en Russische invloed wordt versterkt door het verlies van de eilanden. Kemi Badenoch, leider van de Conservatieve Partij, stelde dat het akkoord de Britse veiligheid ondermijnt en het Britse grondgebied prijsgeeft. Inmiddels uit ook Donald Trump, voormalig Amerikaans president, zijn afkeuring. Via social media betoogde hij dat het overdragen van soevereiniteit aan China en Rusland bevoordeelt en dat het een van de vele redenen is waarom Groenland moet worden verworven.
De gevolgen voor de verdrongen eilandbewoners
Van de ongeveer 10.000 mensen die oorspronkelijk op de eilanden woonden, zijn veel Chagossians en hun nakomelingen nu vooral te vinden in Groot-Brittannië, Mauritius en de Seychelles. Velen streven ernaar terug te keren, maar hun pogingen via Britse rechtssystemen zijn tot nu toe zonder succes gebleven. De Chagossians geven aan dat ze niet werden betrokken bij de politieke onderhandelingen en dat onduidelijk is of zij en hun nakomelingen ooit weer naar hun eiland kunnen terugkeren. Human Rights Watch heeft verklaard dat Groot-Brittanniës dwangverplaatsing en het voortdurende weigeren om hen terug te laten gaan, kunnen worden beschouwd als misdaden tegen de mensheid door een koloniale macht.
Onder leiding van twee vrouwen, Bernadette Dugasse en Bertrice Pompe, die de overdrachtprocedure hebben aangevochten in Britse rechtbanken, bestaat de angst dat het moeilijker wordt voor de eilandbewoners om terug te keren zodra Mauritius de controle over de eilanden heeft. Er wordt gesproken over het oprichten van een herplaatsingsfonds om de verdrongen bewoners te ondersteunen bij een mogelijk terugkeer, maar de details daarvan blijven onduidelijk en vaag geformuleerd.
