Invoering en achtergrond van de nieuwe wet
Op vrijdag is Indonesië begonnen met de handhaving van haar pas goedgekeurde strafwet, waarmee een wet uit het koloniale tijdperk wordt vervangen die het land meer dan tachtig jaar lang had beheerst. Deze wijziging betekent een ingrijpende verschuiving in het Indonesische juridische landschap.
Sinds het verkrijgen van de onafhankelijkheid in 1945 bleef het land opereren onder een koloniale regelgeving die vaak werd bekritiseerd als achterhaald en niet afgestemd op de sociale waarden van Indonesië. Pogingen tot herziening van de wet liepen decennialang vast terwijl wetgevers discussieerden over de balans tussen mensenrechten, religieuze normen en lokale tradities in één van de dichtstbevolkte islamitische landen ter wereld.
De inhoud en het proces van de nieuwe strafwet
De Indonesische Strafwet, bekend als het KUHP, telt 345 pagina’s en werd in 2022 aangenomen. Op dat moment liet de woordvoerder van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken, Ned Price, weten dat de Verenigde Staten de hervonden strafwet van haar democratische partner nauwlettend volgden.
De nieuwe wet criminaliseert verboden seksuele handelingen buiten het huwelijk en herintroduceert straffen voor het het beledigen van de president en andere staatsinstellingen. De wet treedt in werking na een overgangsperiode van drie jaar.
Afstand nemen van koloniale wettelijke tradities
Een eerdere versie van de herziening van de wet was in 2019 bijna klaar voor invoering, maar toen-president Joko Widodo zette toenwetgevers aan tot uitstel inmiddel van groeiende publieke kritiek. Protesten op grote schaal volgden, bij elkaar tonnen mensen uit het hele land protesteerden tegen de voorgestelde regelgeving.
Critici stelden dat de wetsartikelen discrimineerden tegen minderheden en dat het wetgevingsproces niet transparant was verlopen. In november 2022 kwam een parlementaire werkgroep met het definitieve voorstel, dat de volksvertegenwoordiging unaniem goedkeurde.
De handhaving van de nieuwe strafwet betekent volgens Yusril Ihza Mahendra, minister voor Wetgeving, Mensenrechten, Immigratie en Correcties, “het einde van het koloniale strafrechtsysteem en de start van een meer humane, moderne en rechtvaardige rechtsorde die geworteld is in de Indonesische cultuur.”
Mahendra noemde het oude, op Nederlands recht gebaseerde kader “niet meer relevant voor de veranderingen in de moderne Indonesische samenleving.”
Controverse en kritische punten
Volgens de nieuwe wet kan seks buiten het huwelijk worden bestraft met maximaal één jaar gevangenisstraf, terwijl samenwonen een straf van zes maanden met zich meebrengt. Cases van overspel kunnen enkel worden vervolgd als een echtgenoot, ouders of kinderen formeel klachten indienen. Deze maatregel moet willekeur voorkomen, bijvoorbeeld bij toeristen.
Rechtsorganisaties blijven sceptisch over deze bepalingen. Human Rights Watch waarschuwde dat de morele gronden in de wet kunnen leiden tot privacyschendingen en selectieve handhaving.
De wet herstelt tevens een verbod op het beledigen van de huidige president, vicepresident, overheidsinstanties en de nationale ideologie. Presidenten moeten beledigingen melden, en overtredingen kunnen resulteren in maximaal drie jaar gevangenisstraf voor “het aanvallen van de eer of waardigheid” van leiders.
Deputy Minister van Wetgeving, Edward Hiariej, stelde dat de overheid strikte richtlijnen heeft uitgevaardigd om kritiek van criminaliteit te onderscheiden, maar belangenbewegingen zeggen dat deze bepalingen de vrijheid van meningsuiting bedreigen.
Amnesty International Nederland’s directeur Usman Hamid beschreef de KUHP als “een aanzienlijke klap voor burgerlijke vrijheden.”
Hij waarschuwde dat deze wet de vrijheid van meningsuiting onder druk kan zetten en het mogelijk maakt dat de overheid haar machtspositie misbruikt.
Uitbreiding en sancties
De nieuwe wet breidt ook de bestaande wet op godslastering uit, met behoud van gevangenisstraffen tot vijf jaar bij afwijkingen van de zeven officieel erkende religies in Indonesië. Het behoud van straffen tot tien jaar bij het aanhangen van marxistisch-leninistische organisaties en vier jaar voor het verspreiden van communistische ideologie wordt eveneens gegarandeerd.
Reacties en maatschappelijke discussie
Sommige belangenbehartigers verwelkomden het besluit van de wetgever om een artikel te schrappen dat homoseksuele handelingen criminaliseerde, onder publieke verzet. Deze stap werd vooral positief ontvangen door organisaties die de LGBTQ-gemeenschap vertegenwoordigen.
Hoewel de doodstraf behouden bleef, introduceert de wet een proeftijd van tien jaar, waarna de straf mogelijk wordt omgezet in levenslang of 20 jaar, afhankelijk van het gedrag van de veroordeelde.
Ook blijft abortus verboden, behalve in gevallen van levensbedreigende medische omstandigheden en bij zwangerschap na verkrachting, mits de foetus minder dan 12 weken oud is.
Verandering in benadering van straf en rechtspraak
Volgens juridische experts vertegenwoordigt de KUHP een fundamentele verandering in de benadering van straf. Hiariej merkte op dat de publieke opinie nog steeds vaak de voorkeur geeft aan strenge straffen, gebaseerd op oude ideeën van vergelding.
Hij benadrukte dat de moderne rechtsstelsels meer gericht zijn op herstel van schade en re-integratie. Het Instituut voor Justitiële Hervormingen wijst erop dat de nieuwe wet de inzet van niet-gevangenschapstraffen uitbreidt, zoals taakstraffen en toezicht, en dat rechters meer discretionaire bevoegdheden krijgen.
Erasmus Napitupulu, directeur van het instituut, noemde de mechanismen voor proeftijd voor executie-gevangenen “een eerste stap richting het uiteindelijk afschaffen van de doodstraf in Indonesië.”
