Hoe een onbewuste tijdsbesteding ontstaat
Het is gemakkelijk om per ongeluk vast te komen zitten in een eindeloze stroom video’s op platforms als Instagram of TikTok. Soms wordt die ogenschijnlijk onschuldige scrollsessie onderbroken door een herinnering dat een korte pauze van tien minuten op de telefoon bijna dertig minuten blijkt te duren.
Olivia Yokubonis, die haar boodschap kalm en onderbouwd met wetenschappelijk onderzoek brengt, verschijnt regelmatig in social feeds om gebruikers eraan te herinneren dat ze zich misschien niet eens herinneren welke video ze twee clips daarvoor zagen.
Ze is een content creator onder de naam Olivia Unplugged en produceert video’s die gericht zijn op het verminderen van overmatig of gedachteloos gebruik van sociale media. Vaak waarderen kijkers haar waarschuwingen en zien ze haar aanpak als een wake-up call om hun telefoon weg te leggen. Soms reageren ze echter met cynisme.
“Mensen reageren dan met commentaren zoals: ‘Oh, grappig dat jij dit plaatst. Waar anders moet ik jou vinden, Kyle? Buiten? Maar je bent niet buiten. Je zit hier, op je scherm,’” vertelt ze. “Om daadwerkelijk zichtbaar te zijn, moeten we aanwezig zijn waar mensen zich bevinden.”
Bewustwording van het gebruik
Yokubonis’ inhoud speelt in op het gevoel dat velen hebben: dat ze te veel tijd besteden aan sociale media en apps.
“De meeste mensen hebben geen idee hoeveel tijd ze daadwerkelijk op sociale media doorbrengen,” zegt Ofir Turel, professor informatietechnologie aan de Universiteit van Melbourne. Hij bestudeert al jaren het gebruik van sociale media en ontdekte dat mensen die geconfronteerd worden met hun schermtijd vaak schrikken, waarna velen vrijwillig hun gebruik verminderen.
Ze worden zich bewust van de omvang van hun tijdsbesteding en nemen vaak initiatief om dat terug te dringen.
Het fenomeen van anti-doomscrolling
Yokubonis maakt deel uit van een groeiende groep contentmakers die zich richten op het aanmoedigen van gebruikers hun apps te sluiten. Sommigen zijn erg direct, anderen meer subtiel; sommige posten incidenteel over overmatig gebruik, terwijl anderen, zoals zij, zich volledig op dit thema richten.
Ze werkt voor Opal, een app die gericht is op het beheren van schermtijd en gebruikers helpt ‘focus te heroveren’. Toch is dat voor haar volgers niet altijd zichtbaar; branded logo’s en constante promoties ontbreken grotendeels op haar pagina. “Mensen willen vooral van mensen horen,” zegt ze. Het aantal views op haar video’s suggereert dat dat klopt.
“Het is een delicate balans: doorbreken door de ruis zonder zelf meer ruis te creëren,” voegt ze toe.
De effectiviteit van bewustwordingscampagnes
Ian A. Anderson, postdoctoraal onderzoeker aan het Caltech, vindt dit soort content interessant, maar vraagt zich af of het echt voldoende disruptief is om tot actie te leiden. Hij vraag zich ook af of de gebruikers met de sterkste scrollgewoonten zichzelf bewust zijn van de manier waarop zij informatie innemen.
“Als men zich volledig bewust is, kan dat een effectieve confrontatie zijn. Maar ik denk dat mensen die gewoontegetrouw blijven scrollen, mogelijk niet volledig betrokken zijn bij wat ze doen,” aldus Anderson. “Er zijn veel factoren die de effectiviteit kunnen beïnvloeden, maar het is zeker een intrigerende interventie vanuit de binnenkant.”
De discussie over social media verslaving
Met miljarden actieve gebruikers op TikTok, Instagram en YouTube blijven praten over het verminderen van schermtijd en verslaving actueel. Toch bestaat er hevige onenigheid over of sociale media überhaupt verslavingsachtig zijn.
Psychologen en experts zijn het wel over één zaak eens: sommige mensen brengen onrealistisch veel tijd door op sociale media. Of dat dan daadwerkelijk verslaving is, hangt af van de aanwezigheid van kenmerkende symptomen zoals sterke, vaak oncontroleerbare driften en ontwenningsverschijnselen, die moeten worden vastgesteld om van verslaving te spreken.
Sommigen, zoals Turel, denken dat de term voornamelijk populair en colloquiaal is geworden, terwijl anderen bevestigen dat de perceptie van verslaving een rol speelt in hoe mensen hun eigen gebruik beoordelen.
Het verminderen van schermtijd
Voor wie de gewoonte wil verminderen, adviseert Anderson kleine, concrete aanpassingen, zoals het verplaatsen van de app op de telefoon of het uitschakelen van meldingen. Meer ingrijpende maatregelen, zoals het niet meenemen van de telefoon in de slaapkamer, kunnen ook helpen.
Veel interventies worden aangeboden via producten of diensten, maar die vereisen zelfbewustzijn en de wens om te veranderen. Contentmakers die informatie geven over de psychologie achter scrollen, kunnen daarbij helpen door vroege bewustwording te stimuleren.
Cat Goetze, online bekend als CatGPT, maakt ‘niet-snobistische, niet-patroniserende’ content over kunstmatige intelligentie, gebaseerd op haar ervaring in de tech-sector. Ze besteedt ook veel tijd aan het bespreken waarom sociale platforms zo verslavend zijn en waarom mensen er langer blijven dan ze willen.
“Er is een heel systeem — een leger nerds dat er alles aan doet om jou meer tijd op dat platform te laten doorbrengen,” legt ze uit. “Dat is niet jouw schuld en wilskracht alleen zal het niet oplossen.”
Ze richtte ook het bedrijf Physical Phones op, dat Bluetooth-vaste telefoons verkoopt die verbinden met smartphones, met als doel mensen minder tijd op hun scherm te laten doorbrengen. Haar verpakking bevat de slogan ‘Offline is the new luxury’.
Dankzij haar sociale media-aanwezigheid kon ze het bedrijf snel laten groeien. Volgens haar toont deze vroege belangstelling voor oplossingen voor hoge schermtijd aan dat de behoefte groot is.
“Sociale media blijven een integraal onderdeel van ons leven,” zegt ze. “Ik denk niet dat dat per se slecht is. Als we de gemiddelde schermtijd van tien uur per dag kunnen terugbrengen tot één uur, of van drie uur naar dertig minuten, zou dat een positief effect hebben voor individuen en de maatschappij.”
“En ik zou graag degene zijn waarop ze wachten tijdens die korte periode van stilte.”
